Biên tập là một công đoạn trong toà báo, giáo trình báo chí mô tả người biên tập “tất cả các tin, bài ảnh của chuyên mục, qua một người ngồi im lặng đọc, ký dấu chuyển đến người duyệt”. Tư duy và phương pháp làm việc của họ có sự đồng cảm với tác giả nhưng rất “lạnh lùng” cắt bỏ những phần thừa, sửa lỗi. Họ gần như là độc giả đầu tiên của báo, họ không ghi danh như phóng viên, cũng có trường hợp một tạp chí khoa học ghi tên người biên tập. Khi tác nghiệp, các biên tập viên thường “va chạm” với tác giả và cả Tổng biên tập.

Sắt son và sáng suốt

Đó cảm nhận về các tác giả, cộng tác viên của biên tập viên Q với thâm niên 35 năm biên tập tạp chí, anh xưng tên và ký bút danh “cửu vạn từ” khi viết mục “dọn vườn” cho báo khác. Với thời gian đó, anh biên tập khá nhiều bài báo của các vị chức sắc tới các nghiên cứu sinh, đồng nghiệp, cộng tác viên mới. Các tác giả bỏ nhiều tâm huyết vào bài viết, trao đổi trước khi viết, gửi bài rồi lại bổ sung, có cộng tác viên trước khi lên bàn mổ, sắp lên tàu vẫn gọi điện đến bổ sung bài viết. Q rất thích môn “từ nguyên học” hiểu nguồn gốc của từ ngữ, cách dùng trong văn cảnh. Do vậy anh đã sửa và diễn đạt rõ ý của tác giả.

Năm 1985, tôi vào nghề báo, làm biên tập viên tạp chí, anh Q bảo, suốt đời chúng ta là học trò đi thi, cùng với tác giả nộp bài cho thầy - Tổng biên tập. Tôi học được ở các tác giả kiến thức khoa học, kỹ năng trình bày bài báo, học đồng nghiệp kỹ năng biên tập các thể loại, đặc biệt là mối quan hệ với cộng tác viên để hình thành bản lĩnh nghề nghiệp. Tôi nhớ kỹ lời Tổng biên tập căn dặn “Để biên tập bài báo, cần đọc kỹ đến ba lượt, tìm ra những điểm mới của bài báo, chú ý đề xuất của tác giả, vận dụng các kiến thức chuyên môn để chuẩn hóa ngôn ngữ, mạnh dạn rút gọn những thông tin trùng lặp, dài dòng, cơ cấu lại bài viết nếu thấy cần thiết”.

Những năm đổi mới và hiện nay, báo chí tiên phong đi đầu, biên tập hào hứng và đăm chiêu trên bản thảo cùng tác giả bài viết. Nhiều khi cả hai không biết nhau đến khi gặp nhau mới hay tác giả mà biên tập viên nghĩ là cao tuổi thì lại rất trẻ, và ngược lại. Các tác giả rất ý thức công lực của báo chí, dùng báo chí để chuyển tải những ý kiến xây dựng đến công chúng, tạo diễn đàn trao đổi, hoàn thiện từ chủ trương, chính sách đến những kiến nghị được các cơ quan, đơn vị tiếp thu, sửa đổi kịp thời.

Viết báo là đam mê của một thời, một đời người nhưng không nhiều cộng tác viên theo đuổi trọn vẹn, nhiều biên tập viên không thể giữ được cộng tác viên bởi cộng tác viên chuyển vị trí công tác, bận rộn và...lãng quên; nhiều nghiên cứu sinh “một qua không trở lại”. Tuy nhiên, có nhiều cộng tác viên dù bận nhưng với lòng thuỷ chung, son sắt và sáng suốt viết bài cộng tác dài lâu, vì nhiều lý do họ thay đổi bút danh. Với một đời làm biên tập viên, anh Q bảo “tôi có được đôi, ba tác giả sắt son, bí quyết giữ được tác giả chính là thay mặt bạn đọc quan tâm, thăm hỏi, khích lệ và đặt câu hỏi, đặt bài, cung cấp tư liệu, trân trọng gửi báo biếu nhuận bút”

Biên tập viên có tính cách nghề nghiệp chung và riêng. Chung đó là “khò chữ” đến “năm lần bẩy lượt” để tránh lỗi kỹ thuật, tránh những nội dung sai trái với chủ trương chính sách Đảng, Cwin50 tỷ lệ cược cao của Nhà nước (không phạm điều cấm của báo chí), tránh những nội dung cũ “xáo mòn”. Riêng, đó là phong cách của mỗi biên tập viên: Có người rất thẳng thắn với tác giả, L nhận được bản thảo dài 10 trang, tác giả viết vội nhờ biên tập thành bài báo 2 trang, L bảo “bác về rút gọn, không viết tắt tuỳ hứng”; có biên tập viên cần mẫn biên tập, gửi lại tác giả khiến tác giả ngỡ ngàng thấy “dễ hiểu” hơn so với mình viết; biên tập viên khác thì rất trọng nghi lễ đón tiếp cộng tác viên, chuyện trò thân mật với tác giả ở những chỗ cả hai cùng yêu thích!

Toà báo có nhiều phóng viên, tin bài nhiều, các biên tập viên và phóng viên nhiều lần “đụng hàng” bởi sự giống, khác nhau về phong cách viết, nội dung viết, thời gian đăng; để thống nhất đành phải tranh luận, áp các nguyên tắc mà toà soạn đã quy định. Thông thường, biên tập viên có thâm niên thường đọc, sửa bài kỹ, do họ cập nhật thông tin tổng quan hệ thống hơn. Biên tập viên H ở một tạp chí cho biết, rất nhiều tác giả kiến nghị nhà nước, Cwincom hiện đang mở cái đã có quy định, đã làm, đừng “khổ lắm nói mãi”.

Nghề “khò chữ” khá vất vả, bởi nhiều bài báo có những nội dung khoa học, nhiều thuật ngữ mới, phương ngữ, buộc biên tập viên phải tra cứu tài liệu, từ điển, nhờ chuyên gia, nhằm đưa ra sản phẩm để nhiều người hiểu. Biên tập viên có bản lĩnh “cắt bỏ” dòng đoạn chữ thừa, ghép nối và đảo lại cơ cấu để bài viết hoàn chỉnh hơn; tốt thì không sao nhưng sai sẽ tổn hại đến tác giả.

Người viết và người biên tập đồng cảm, gọi mở, xử lý nhanh, đúng hạn sẽ làm cho bài báo, tin ảnh chất lượng ngày càng cao. Thông thường, biên tập viên tôn trọng văn phong, nội dung tác phẩm, họ như người thợ kim hoàn làm đẹp và bảo đảm trọng lượng sản phẩm. Nhìn chung, tác giả, biên tập viên và toà báo đồng hành với bạn đọc, học hỏi, chia sẻ tri thức, tình cảm, hướng về mục tiêu tốt đẹp.

Hồn nhiên cùng vô tư

Biên tập viên H kể: Một chị mang đến một cuốn sách, đề nghị đăng các trang đánh dấu, cuốn sách đó của tác giả có tên tuổi, bị từ chối, chị bảo “sách của bố tôi”. Lần khác, một anh mang đến bản thảo, tên anh ghi dưới dấu xoá trắng, đây là bài tham luận của một tác giả khác tại hội thảo lớn, bị từ chối, anh cũng bảo “của bố tôi”.

Hơn 10 năm gần đây, phương tiện Internet với nhiều trang điện tử tích hợp khá nhiều bài, tin ảnh, khiến các biên tập viên gặp “hồn nhiên”. Một biên tập viên cho biết: Khá nhiều tác giả vô tư copy gần y chang bài, từng đoạn của tác giả khác (không chú dẫn), gắn bút danh vào và gửi đăng bài, nếu bị từ chối thì “lờ đi” và không ít các món “hầm luộc” giữa báo giấy, nói, viết với những bút danh xa lạ nhưng nhuận bút thì có người đích thực nhận. Có nhiều tác giả “cao thủ” hơn đã biên tập lại các bài của tác giả khác đến mức không còn câu nào giống nhau nhưng nội dung và kết cấu không hề khác. Biết rằng thông tin như ngọn lửa nhưng châm nối tiếp, khác với đoạt ngọn nến có chủ  làm của mình, thì nên “kiêng kỵ”.

Nhiều khi biên tập viên chịu áp lực từ phía tác giả... đó là khi bài đang biên tập thì tác giả yêu cầu thêm nội dung, thêm đồng tác giả để tính công trình khoa học, để đủ điều kiện làm nghiên cứu sinh, hay cái gì đó? hoặc bài sau khi đã biên tập, duyệt lại phải chuyển đến tác giả hoặc đối tác viết bài duyệt nữa. Biên tập viên T kể “ Mình viết được một bài, sắp đăng thì lãnh đạo mời gặp vị khách, đề nghị bài báo đó để vị khách đứng tên riêng, đành chấp nhận, sau mới biết tác giả đó là Hiệu trưởng một trường cao đẳng”

Có biên tập viên hồn nhiên lấy tư liệu của tác giả kia gắn vào bài mình đang biên tập mà không chú dẫn nguồn, bị phát hiện thì vô tư rằng “các bác giúp nhau”. Những năm gần đây có khá nhiều vụ kiện tụng “đạo văn” đòi hỏi biên tập viên phải có kiến thức rộng, nhờ cố vấn chuyên môn, có công cụ phát hiện để tránh những sai sót về nguồn gốc, góp phần bảo vệ quyền tác giả.

Tư chất của biên tập viên

Biên tập viên gần với nghề phóng viên-nghiên cứu viên hoặc quản lý báo chí, lệch về phía nào đó thì tính chuyên nghiệp có thể giảm. Biên tập viên báo chí là nhà báo với những yêu cầu chung của nghề nghiệp mà theo quy định hiện nay: “ Là viên chức chuyên môn nghiệp vụ tại các cơ quan thông tấn, báo chí,... làm nhiệm vụ biên tập nâng cao chất lượng, đảm bảo tính tư tưởng, nghệ thuật, khoa học các bản thảo ...”

Nhiệm vụ cụ thể ngạch bậc biên tập viên là: Khai thác, tổ chức các nguồn tư liệu, tài liệu, tin, bài, ..theo phương hướng, kế hoạch của đơn vị; Nhận xét, biên tập nhằm nâng cao chất lượng...và chịu trách nhiệm về nội dung bản thảo; Chọn, viết tin, bài, lời nói đầu, giới thiệu chuyên mục do mình phụ trách; Thuyết minh về chủ đề tư tưởng, chỉ dẫn các yêu cầu trình bày kỹ thuật, mỹ thuật; theo dõi quá trình xuất bản; Chuẩn bị nội dung tuyên truyền, quảng cáo, tập hợp, phân tích ý kiến, dư luận phê bình về nội dung và hình thức các tác phẩm, bài viết do mình biên tập; Tổ chức đội ngũ cộng tác viên, tạo điều kiện để tác giả hoàn thành bản thảo; Tham gia tổng kết chuyên môn nghiệp vụ.

Hiểu biết và trình độ: Nắm được đường lối, chủ trương, chính sách, Cwin50 tỷ lệ cược cao của Đảng và Nhà nước về lĩnh vực chuyên ngành các sự kiện chính trị, CWIN được cấp phép hợp pháp bởi PAGCOR và Freeport quan trọng; Nắm vững kiến thức nghiệp vụ chuyên ngành; những thành tựu mới có liên quan; Có trí thức về CWIN được cấp phép hợp pháp bởi PAGCOR và Freeport học; Nắm được các văn bản pháp quy có liên quan đến nhiệm vụ của mình; Biết sử dụng máy vi tính. Yêu cầu trình độ: Tốt nghiệp đại học chuyên ngành, đã qua thời gian tập sự; Biết một ngoại ngữ ở trình độ B, đọc hiểu sách chuyên môn.

Đó là những quy định, biên tập viên thành đạt có tư chất riêng: Thứ nhất, là yêu nghề và theo đuổi chuyên môn sâu; Thứ hai, là quan hệ tốt với tác giả; Thứ ba, luôn đặt mình là bạn đọc; Thứ  tư, nhậy cảm và công tâm với tác phẩm.

Mai Nguyên